Fundacja Zakłady Kórnickie

Dar dla narodu

Będąc posiadaczem wielkiego majątku, Władysław Zamoyski nie czuł się jego właścicielem, lecz dysponentem – szafarzem dóbr narodowych. Przekonanie, że nie powinien używać ich dla własnych korzyści, zasiali w nim przodkowie. Tytus Działyński, przebudowując pałac w Kórniku na rodową rezydencję, a zarazem siedzibę biblioteki oraz skarbnicy pamiątek rodzinnych i ojczystych, wyjaśniał:

„Urządzam w Kórniku gmach dla przechowania zabytków narodowych. Napis na obszernej bibliotece i galeryi będzie się składał z dwóch słów: Działyńscy współrodakom”.

Koncepcję dziadka jego wnuk – przy współudziale matki i siostry – w pełni zrealizował.

Dokument o planach przekazania całego majątku na rzecz sprawy polskiej Jadwiga, Maria i Władysław Zamoyscy sporządzili w Paryżu 15 lipca 1912 r. Podczas spotkania z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim 16 lutego 1924 r. Maria oraz Władysław podpisali akt donacyjny i zwrócili się z prośbą o opiekę Sejmu, Senatu i rządu RP nad powstającą fundacją. To wówczas hrabia Zamoyski powiedział:

„Dziś najszczęśliwszy dzień w moim życiu […]. Nie mam już nic”.

W czerwcu 1924 r. w Sądzie Powiatowym w Śremie Władysław przedłożył projekt ustawy o Zakładach Kórnickich i podpisał akt zrzeczenia się majątku, który miał być niepodzielny, na rzecz fundacji. Tuż przed śmiercią, 13 września 1924 r. hrabia sporządził testament, w którym określił, co zapisuje fundacji, a co przekazuje do dyspozycji Związku Zamoyskich założonemu w 1910 r. we Lwowie. Ustawa weszła w życie 30 lipca 1925 r.
Fundacja przetrwała do 1953 r., kiedy to ówczesne polskie władze zdecydowały o jej rozwiązaniu. W 2001 r. została restytuowana i jako Fundacja Zakłady Kórnickie po dziś dzień realizuje założenia jej fundatora.

Na mocy ustawy z 30 lipca 1925 r. Zamoyscy przekazali współrodakom nieruchomości w:

Trzebawiu, Starym Dymaczewie, Gądkach, Dachowej, Babinie, Bagrowie, Jarosławcu, Źrenicy, Januszewie, Pławcach, Biernatkach, Borówcu, Czmoniu, Czmońcu, Czołowie, Dziećmierowie, Konarskiem, Kromolicach, Mieczewie, Pierzchnie, Prusinowie, Skrzynkach, Zwoli, Zwolińcu, Runowie, Szczodrzykowie, Bieganowie, Januszewie, Kijewie, Małej Kępie, Ziminie, Zmysłowie, Poznaniu (Pałac Działyńskich) oraz w Kórniku i Bninie, włącznie z Zamkiem  i ogrodami, w ówczesnym województwie poznańskim, Brzegach, Bukowinie, Kościelisku, Zubsuchem i Dębnie w ówczesnym województwie krakowskim. Łącznie przeszło 19 000 ha gruntów ornych, lasów, jezior i stawów, łąk, parcel budowlanych i nieużytków.